Golden bowl of Hasanlu

جام طلای حسنلو یکی از آثار باستانی برجسته ایران است که در جریان کاوش‌های رابرت اچ. دایسون در تپه حسنلو، شهر نقده، در سال 1337 خورشیدی (1958 میلادی) کشف شد. این اثر به دوره عصر آهن (حدود 800 پیش از میلاد) تعلق دارد و احتمالاً با فرهنگ محلی منطقه، مرتبط با مانایی‌ها، پیوند دارد. جام حدود 21 سانتی‌متر بلندی دارد و قطر دهانه آن نزدیک به 18 سانتی‌متر می‌رسد.  وزن آن حدود 950 گرم است و بدنه‌ی آن با نقوش برجسته‌ی خدایان سه‌گانه (زمین، آب و خورشید)، پهلوانی در نبرد با هیولا، الهه‌ای ایستاده بر دو قوچ و صحنه‌هایی هم‌خوان با حماسه حوری تزیین شده است.

محوطه‌ی باستانی حسنلو در نزدیکی نقده و در دشت سولدوز قرار دارد و لایه‌های متعددی از استقرار انسانی را در خود جای داده است. مهم‌ترین دوره‌ی شکوفایی آن به هزاره‌ی اول پیش از میلاد، به‌ویژه سده‌ی نهم پیش از میلاد، مربوط می‌شود؛ زمانی که منطقه در پیوند با قدرت‌هایی چون مانا و اورارتو قرار داشت.

کاوش‌های علمی از میانه‌ی قرن بیستم آغاز شد و در میان یافته‌ها، جام زرین حسنلو جایگاه ویژه‌ای یافت. این جام در لایه‌ای سوخته و ویران کشف شد. بر اساس پژوهش مایکل دانتی در سال 2014، جام زیر بدن یکی از سه سرباز مهاجم (احتمالاً اورارتویی) به این منطقه له شده بود؛ این افراد در حال غارت اتاق‌های بالایی ساختمان و فرار با جام و غنایم دیگر بودند که ساختمان بر اثر آتش‌سوزی فروریخت و آن‌ها را به پایین پرتاب کرد؛ به‌طوری که نیروی ریزش سقف و دیوار، بدن حامل جام را به دیوار کوبید و جام را بین بدن او و دیوار به‌شدت مچاله و مسطح کرد. این صحنه نه نجات گنجینه توسط ساکنان محلی، بلکه یک صحنه جرم غارت در حین حمله خشونت‌آمیز بوده است.

نقوش جام تنها تزیین نیستند، بلکه روایتی تصویری از باورها، اسطوره‌ها و جهان‌بینی مردمان آن روزگار به شمار می‌آیند و نشان‌دهنده‌ی پیشرفت هنری، فکری و دینی جامعه‌ی حسنلو هستند. اهمیت این اثر فراتر از جنس طلا و ظرافت هنری آن است؛ جام سندی زنده از پیوند فرهنگ‌های محلی با سنت‌های گسترده‌تر خاور نزدیک باستان محسوب می‌شود و به کمک آن می‌توان شبکه‌ی ارتباطی، قدرت سیاسی و باورهای مردمی سه هزار سال پیش را بهتر شناخت.

امروز جام حسنلو نه فقط یک شیء موزه‌ای، بلکه نمادی از تداوم تاریخ و هویت فرهنگی ایران است؛ یادآور این حقیقت که در پس هر طرح و نقش، قرن‌ها تجربه، خیال‌پردازی و زندگی نهفته است.