AVESTA

گاهان؛ قدیمی‌ترین صدای شناخته‌شده‌ی ایران

پیش از آن‌که کتاب‌ها بر کاغذ چاپ شوند، پیش از آن‌که حتی خط به‌شکل گسترده در ایران رواج پیدا کند، کلمات در قالب نَوا و سرود حفظ می‌شدند. در دل این سنت شفاهی، متنی شکل گرفت که امروز آن را کهن‌ترین لایه‌ی شناخته‌شده‌ی دین زرتشتی و یکی از قدیمی‌ترین متن‌های دینی جهان می‌دانیم:

گاهان (گات‌ها)، سرودهایی که در قلب کتاب مقدس زرتشتیان، یعنی اوستا، قرار گرفته‌اند.

برای آرکیوفشن، گاهان فقط یک متن دینی کهن نیست؛

بلکه آرشیوی زنده از زبان، ریتم، جهان‌بینی و زیبایی‌شناسی ایران باستان است. جایی که «کلام» در هیئت «آواز» متولد می‌شود.

اوستا و جایگاه گاهان در آن

اوستا، مجموعه‌ی متون مقدس زرتشتی، در طول قرن‌ها شکل گرفته و بازنویسی شده است. آن‌چه امروز در دست داریم، تنها بخشی از اوستای اولیه است؛ اما در همین مجموعه‌ی پاره‌پاره، گاهان جایگاهی ویژه و ممتاز دارند:

• زبان: گاهان به زبانی سروده شده‌اند که آن را «اوستاییِ کهن» می‌نامند؛ زبانی که از نظر تاریخی و ساختار، بسیار به سانسکریت ودایی نزدیک است و از کهن‌ترین لایه‌های زبان‌های ایرانی به‌شمار می‌آید.
• نویسنده/گوینده: سنت زرتشتی گاهان را کلام خود زرتشت می‌داند؛ یعنی سرودهایی که پیامبر ایرانی، در گفت‌وگو با «اهورامزدا» و در مواجهه با جهان، بر زبان رانده است.
• ساختار: گاهان شامل ۱۷ هات یا فصل است که در پنج مجموعه‌ی سرودی قرار می‌گیرند و هر کدام ساختار وزنی و موسیقایی خاص خود را دارند.

این سرودها، در اصل برای خوانده شدن و ترنم طراحی شده‌اند، نه فقط برای خوانده شدن با چشم؛ و همین، آن‌ها را از بسیاری متون دینی صرفاً نوشتاری متمایز می‌کند.

محتوای گاهان؛ گفت‌وگو با حقیقت

در گاهان، با مجموعه‌ای از پرسش‌ها، نیایش‌ها و تاملات مواجه می‌شویم که حول چند محور اصلی می‌چرخند:

• راستی (اَشا) در برابر دروغ (دروج)

  جهان گاهان، میدان تقابل دو نیروی اخلاقی و کیهانی است:

  راستایی که نظم، حقیقت و هماهنگی را نمایندگی می‌کند، و دروغی که آشفتگی، ستم و گمراهی است. انسان، در این میان، دعوت می‌شود تا جانب «اَشا» را برگزیند.

• مسئولیت انسان در انتخاب

  برخلاف برخی سنت‌های دیگر که سرنوشت را امری کاملاً مقدر می‌دانند، در گاهان انتخاب انسان نقشی تعیین‌کننده دارد. هر فرد، با گفتار، کردار و پندار خود، به نیروی راستی یا دروغ می‌پیوندد.

• گفت‌وگوی زرتشت با اهورامزدا

  گاهان سرشار از لحظاتی است که زرتشت، پرسش‌گر و گاه حتی معترض، با اهورامزدا سخن می‌گوید: درباره‌ی عدالت، رنج، آینده‌ی جهان و سرنوشت کسانی که راه راستی را برگزیده یا رها کرده‌اند.

• جهان به‌مثابه‌ی میدان اصلاح

  جهان در گاهان، صرفاً صحنه‌ای برای تحمل رنج نیست؛

  میدان اصلاح و بهبود است. انسان دعوت می‌شود تا با آگاهی، کار، راستی و هم‌کاری با نیروهای خوب، در بهسازی جهان سهیم شود.

این مفاهیم، در لایه‌ی دینی خود، اما هم‌زمان در سطحی انسانی و جهان‌شمول، قابل خواندن‌اند؛ از همین‌رو گاهان امروز هم می‌توانند به‌عنوان متنی فلسفی و اخلاقی مورد بازخوانی قرار گیرند.