گودین تپه؛ از زندگی در زاگرس تا لوح‌های گلی و کاخ مادی

چرا گودین تپه در باستان‌شناسی زاگرس اهمیت دارد؟

گودین تپه (Godin Tepe)، در دره کنگاور و زاگرس مرکزی، از محوطه‌های مهم باستان‌شناسی غرب ایران است. بقایای خانه‌ها و ساختمان‌ها، سفال‌ها، مهرها و لوح‌های گلی آن، شواهدی برای بررسی زندگی روزمره، نگهداری کالا، فعالیت‌های اداری و ارتباطات فرامنطقه‌ای فراهم می‌کنند. مقایسه این یافته‌ها با مجموعه‌های شوش و اوروک، امکان مطالعه تعامل جوامع بومی زاگرس با مراکز دشت‌های جنوب‌غرب ایران و بین‌النهرین را فراهم ساخته است.

هدف این مقاله، معرفی گودین تپه و بررسی جایگاه آن در تاریخ تجارت، زندگی روزمره و نظام‌های اداری زاگرس باستان است. در ادامه، با موقعیت جغرافیایی، پیشینه کاوش‌ها و دوره‌های استقرار این محوطه آشنا می‌شویم و مهم‌ترین یافته‌های باستان‌شناسی آن، از معماری و سفال‌ها تا مهرهای استوانه‌ای و لوح‌های گلی، را بررسی می‌کنیم. این شواهد به ما کمک می‌کنند تا نقش گودین تپه را در ارتباط میان فلات ایران، شوش و بین‌النهرین بهتر بشناسیم و میان یافته‌های مستند و تفسیرهای پژوهشگران تمایز بگذاریم.

گودین تپه کجاست؟

گودین تپه در استان کرمانشاه و دره کنگاور، تقریباً در مسیر میان همدان و کرمانشاه قرار دارد. دره کنگاور بخشی از زنجیره دره‌های پیوسته در امتداد سرشاخه‌های رودخانه گاماسب (Gamas Āb) در منطقه زاگرس مرکزی است. این دره در مسیر تنها راه طبیعی عبور از کوه‌های زاگرس شمال‌غربی قرار دارد و گودین تپه پیش از بنیاد شهر کنگاور، مهم‌ترین ایستگاه راهبردی در این مسیر بود و رفت‌وآمد از یک گلوگاه طبیعی در یک راه ارتباطی مهم را کنترل می‌کرد.

از منظر جغرافیای تاریخی، گودین تپه بر مسیر راه مهمی قرار داشت که با نام‌های «راه بزرگ خراسان» (Great Khorasan Road) یا «راه ارتفاع» (High Road) شناخته می‌شد. این مسیر نزدیک به ۳۰۰۰ سال یکی از اصلی‌ترین شریان‌های تجاری میان بین‌النهرین و فلات ایران  و در دوره‌های بعدتر میان شرق و غرب، بوده است.

این موقعیت راهبردی به گودین تپه نقشی دوگانه بخشیده بود: از یک سو، گلوگاهی برای کنترل تجارت کالاهای ارزشمند از مناطق کوهستانی شرق به مراکز شهری خوزستان و بین‌النهرین در غرب؛ و از سوی دیگر، نقطه تماس فرهنگ‌های بومی زاگرس با فرهنگ‌های بین‌النهرینی و ایلامی. این موقعیت، گودین را به یک پل ارتباطی فرهنگی و فناورانه تبدیل کرده بود که در آن سنت‌های اداری، مهرسازی و سفالگری محلی و بیگانه در کنار یکدیگر قرار می‌گرفتند.

تاریخچه کاوش‌های گودین تپه و کشف لایه‌های استقرار

کاوش‌های باستان‌شناسی در گودین تپه در چند مرحله انجام شده است. محوطه در سال ۱۹۶۱ در جریان بررسی منطقه‌ای با حمایت موزه دانشگاه پنسیلوانیا کشف شد. گمانه‌زنی آزمایشی در سال ۱۹۶۵ و کاوش‌های گسترده در سال‌های ۱۹۶۷، ۱۹۶۹، ۱۹۷۱ و ۱۹۷۳ تحت سرپرستی تی. کویلر یانگ جونیور (T. Cuyler Young Jr.) و با حمایت موزه سلطنتی انتاریو (Royal Ontario Museum) انجام گرفت. در سال ۱۹۷۴ بررسی مجدد فشرده کل دره کنگاور و در سال ۱۹۷۷ مرمت بقایای معماری دوره V توسط سازمان باستان‌شناسی ایران صورت پذیرفت.

یانگ طی پنج فصل کاوش توانست یازده فاز فرهنگی متمایز را شناسایی کند. کاوش‌ها عمدتاً بر دوره‌های II تا V متمرکز بودند، در حالی که دوره‌های VI تا XI تنها در دو گمانه کوچک (Operations B و XYZ) بررسی شدند و بازتاب گسترده‌تری از آن‌ها در محوطه همسایه سه گابی (Se Gābi) به دست آمد.

دوره‌های تاریخی گودین تپه؛ از نوسنگی تا عصر مادها

• دوره‌های XI تا VII گودین تپه؛ شواهد نخستین سکونت

این دوره‌ها که قدیمی‌ترین لایه‌های استقراری محوطه را تشکیل می‌دهند، تنها در دو گمانه کوچک کاوش شده‌اند و اطلاعات محدودی از آن‌ها در دست است.

• دوره VI گودین تپه؛ فرهنگ بومی زاگرس در عصر مس‌سنگی

دوره VI بخش بزرگی از تپه را — خارج از محوطه بیضی‌شکل دوره V — در بر می‌گرفت و نمایانگر یک فرهنگ بومی کالکولیتیک زاگرس است. این دوره به زیرفازهایی تقسیم می‌شود که مهم‌ترین آن‌ها VI:1 است . دوره VI:1 به یک‌سوم آخر هزاره چهارم پ.م. تعلق دارد و تاریخ‌های رادیوکربن فاز میانی آن را حدود ۳۶۳۰–۳۰۲۰ پ.م. و فاز پایانی را حدود ۳۳۵۰–۲۷۰۰ پ.م. نشان می‌دهند.

دوره VI:1 شامل سه فاز است: فاز نخستین با طرح معماری نامرتبط با محوطه بیضی‌شکل؛ فاز میانی با ساخت و استفاده نخستین محوطه بیضی‌شکل (Oval Enclosure) — فازی که مهم‌ترین یافته‌های اداری از آن به دست آمده است؛ و فاز پایانی با تغییرات در کارکرد اتاق‌ها، افزایش تولید شراب و صنایع دستی، کاهش نفوذ اوروک در سفال‌ها و ظهور سفال‌های ترانس‌قفقازی.

• دوره V / VI:1؛ محوطه بیضی‌شکل و ارتباط با اوروک

دوره V — که در گزارش‌های قدیمی‌تر با این نام شناخته می‌شد — اکنون در بازخوانی‌های جدیدتر به‌عنوان فاز میانی VI:1 دانسته می‌شود. این افق مهم‌ترین دوره از نظر ارتباطات فرامنطقه‌ای است. این دوره بر فراز تپه، در بالاترین نقطه آن، با یک محوطه بیضی‌شکل (Oval Enclosure) نمایان می‌شود که شامل حیاط مرکزی، سه بنای بزرگ، یک دروازه‌خانه و اتاق‌های انباری درون یک دیوار استحکامی بیضی‌شکل بود. این محوطه در حدود ۵۰۰ متر مربع نمایان شده است.

• دوره IV گودین تپه؛ نشانه‌های فرهنگ ترانس‌قفقازی در زاگرس

این دوره بر حدود ۵۰۰ متر مربع نمایان شده و شامل خانه‌های روستایی، سازه‌های آیینی روباز بر فراز تپه و یک منطقه صنعتی (احتمالاً فلزکاری) است. دوره IV بازتاب‌گر یک هجوم بزرگ از شمال به زاگرس مرکزی‌غربی توسط فرهنگ ترانس‌قفقازی عصر برنز I (Transcaucasian Early Bronze I) است که بهترین نمای آن در ایران در یانیق تپه (Yānik Tepe) در آذربایجان شناخته می‌شود.

• گودین تپه در عصر برنز؛ گسترش استقرار و تولید سفال

این دوره با متوسط ۷۰۰ متر مربع نمایان شده و شامل حدود ۱۱ متر استقرار عصر برنز است که در شش زیرلایه شناسایی شده‌اند. در این دوره، گودین تپه بزرگ‌ترین محوطه دره بود و می‌توان آن را یک «شهر» نامید. تغییرات متمایزی در سفال‌های نقاشی‌دار و ساده در شش زیرلایه رخ داده است. سفال در کارگاه‌های متمرکز تولید می‌شد و گوشت در «قصابی‌های تجاری» به فروش می‌رسید.

• دوره II گودین تپه؛ کاخ مستحکم و آثار دوره مادها

تنها استقرار دورهٔ II، کاخ مستحکمی متعلق به یکی از رؤسای مادی است که حدود ۱۳۳ متر طول و ۵۵ متر عرض دارد. بخش عمومی این کاخ شامل سه تالار ستون‌دار بزرگ و یک اتاق خصوصی تک‌ستونه برای مخاطبه بود. بزرگ‌ترین تالار دارای پنج ردیف ستون شش‌تایی بود. بخش خصوصی نیز انبارها، طبقهٔ دوم (محل اقامت) و آشپزخانه را در بر می‌گرفت.

این تالارهای ستون‌دار در سنت معماری عصر آهن ایران ریشه دارند؛ سنتی که نخستین بار در حسنلو دورهٔ V مستند شده و بعدها در پاسارگاد، شوش و تخت‌جمشید به اوج خود رسیده است. سفال‌های این دوره نیز شباهت‌هایی با یافته‌های حسنلو III، زیویه، زندان سلیمان و به‌ویژه نوشی‌جان، باباجان و پاسارگاد نشان می‌دهند.

شواهد نخستین تولید شراب و آبجو

تحلیل شیمیایی سفال‌های گودین تپه حضور شراب و آبجو را در بافت‌های پیش‌تاریخی اثبات کرده است؛ به‌گونه‌ای که بقایای اسید تارتاریک (نشانگر شراب) در کوزه‌های گلابی‌شکلِ منقوش با طرح U وارونه، و اگزالات کلسیم (نشانگر آبجو) در شیارهای داخلی یک کوزه بزرگ با نشان خطی سومری (KAŠ) کشف شد. کوزه متأخرترِ اتاق ۲۰ دارای سوراخ تخلیه پس از پخت برای صاف کردن رسوبات بود. با توجه به اینکه کهن‌ترین شواهد شراب در قفقاز جنوبی شناسایی شده، در گودین تپه نیز تولید شراب با ورود سفال‌ها، جام‌ها، قیف‌ها و سرپوش‌های سبک قفقازی همبستگی مستقیم دارد که نشان‌دهنده پیوندهای عمیق فناوری و فرهنگی میان این دو منطقه است.

مجموعه اداری گودین تپه؛ لوح‌های گلی، مهرها و ابزارهای شمارش

مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین گروه یافته‌های گودین تپه، مجموعه اداری دوره VI:1 (دوره V در گزارش‌های اولیه) است که از فاز میانی محوطه بیضی‌شکل به دست آمده است. این مجموعه یکی از ارزشمندترین زمینه‌های باستان‌شناختی برای مطالعه اداره اولیه در خاور نزدیک باستانی است، زیرا لوح‌ها، مهرها، توکن‌ها و سایر مصنوعات اداری را می‌توان به اتاق‌ها و زمینه‌های معماری مشخص نسبت داد.

مجموعه اداری گودین VI:1 شامل ۴۳ لوح و قطعه لوح (از جمله ۲۷ لوح کامل)، ۲۶ لوح عددی، یک لوح عددی-ایدئوگرافیک (T295)، تعدادی لوح دارای اثر مهر، پنج توکن هندسی، دو مهر استوانه‌ای، یک بلانک مهر، چهار درب مهرشده کوزه، هشت قطعه اثر مهر گلی و حدود ۲۰۰۰ گوی فلاخن گلی است.

مهرهای استوانه‌ای گودین تپه

دو مهر استوانه‌ای از گودین تپه به دست آمده‌اند که هر دو از حیاط مرکزی محوطه بیضی‌شکل کشف شده‌اند. سبک نگارگری این دو مهر متعلق به یک سبک آغازین پروتو-ایلامی توصیف شده است. نقش‌مایه‌های این مهرها شامل دایره‌های مته‌کاری‌شده، ستاره‌های شعاعی، بزکوهی و گاوها در سبکی متمایز است. این نقش‌ها شباهت‌هایی با عناصر سبک استئاتیت لعابی و نقش‌مایه‌های پروتو-ایلامی دارند.

مهر زدن پیش از نوشتن؛ شیوه ثبت اداری در گودین تپه

یکی از یافته‌های کلیدی، توالی عملیات اداری در گودین VI:1 است: ابتدا مهر زده می‌شد، سپس لوح نوشته می‌شد. این بدان معناست که اثر مهر به‌عنوان یک «سربرگ» یا تعیین‌کننده عام اقتدار عمل می‌کرده و لزوماً محتوای نوشته‌شده را اعتبارسنجی نمی‌کرده است. مهرها و اثر مهرها احتمالاً در کنار لوح‌های عددی و عددی-ایدهوگرافیک در یک سیستم هماهنگ برای کنترل رسید، انبار و توزیع کالاها عمل می‌کرده‌اند. اثر مهرها روی لوح‌های عددی ممکن است هویت افرادی را مشخص می‌کرده که گله‌هایشان به چرا فرستاده می‌شد یا انبارهایشان مقادیر مشخصی از محصولات کشاورزی دریافت می‌کرد.

لوح T295 — تنها لوح عددی-ایدئوگرافیک

تنها لوح عددی-ایدئوگرافیک گودین، با شماره T295، در اتاق ۱۸ محوطه بیضی‌شکل یافته شده است. این لوح شامل نشانه‌های عددی، یک اثر مهر و یک نشانه تصویری است. نشانه تصویری نشان‌دهنده یک «کوزه یقه‌دار» است و با نشانه اوروک IV با نام dug b قابل‌مقایسه است. این نشانه در متون پروتو-ایلامی وجود ندارد و نشان‌دهنده ظرفی از محصولات لبنی گوسفند/بز (شیر یا روغن حیوانی/گِی) است که به‌روش شصت‌گانی شمارش شده است.

لوح T295 سی‌وسه واحد/کوزه گِی را ثبت کرده است. مطالعات متروولوژی لبنیات در اوروک نشان داده که هر واحد dug b معادل محصول سالانه یک یا دو حیوان شیرده، با حدود ۸ لیتر در هر کوزه است. بنابراین، این لوح ثبت ۳۳ × ۸ = ۲۶۴ لیتر گِی از گله‌ای متشکل از ۳۳ تا ۶۶ حیوان شیرده در طول یک سال است.

نکته جالب این است که اثر مهر روی T295 سر و ته است هنگامی که لوح در جهت خواندن نگه داشته می‌شود. این ویژگی در اثر مهرهای لوح‌های پروتو-میخی و لوح‌های عددی-ایدهوگرافیک نادر است و ممکن است عمدی بوده باشد: کاتب-مدیر لوح را چنان نگه می‌داشته که فردی روبروی او بتواند اثر مهر را ببیند و اقتدار مندرج در آن را بشناسد، در حالی که ممکن است نتواند یا مجاز نباشد محتوای نوشته را بخواند.

توکن‌ها و گوی‌های فلاخن
پنج توکن هندسی (از جمله یک مخروط سوراخ‌دار) از دوره VI:1 گودین به‌دست آمده که اهمیت دقیق آن‌ها هنوز مشخص نیست. انگلوند احتمال می‌دهد برخی از آن‌ها کسرهای واحدهای عددی مربوط به ظروف حاوی روغن یا گی را نشان دهند. حدود ۲۰۰۰ گوی فلاخن گلی نیز کشف شده که بیشتر آن‌ها در اتاق ۱۸ یافت شده‌اند. این گوی‌ها یا به‌عنوان مهمات نظامی تفسیر شده‌اند یا به‌عنوان ابزار شمارش، بلانک مهر و لوح یا وسیله‌ای برای شمارش دام.

بررسی مورفولوژی و ویژگی‌های فیزیکی گوی‌های گلی کشف شده از محوطه گودین VI، نشان‌دهنده دقت و مهندسی قابل‌توجهی در فرآیند ساخت تسلیحات پرتابی در هزاره‌های اولیه است. این گلوله‌ها که از گل متراکم و خالص — بدون استفاده از مواد چسباننده یا کاه — ساخته شده‌اند، بهره‌مندی از حداکثر تراکم و وزن را تضمین می‌کردند؛ ویژگی حیاتی که مانع از بازگشت یا استفاده مجدد آن‌ها توسط دشمن می‌شد. با توجه به عدم پخت در کوره و متکی بودن بر خشک شدن در آفتاب، از ایجاد ترک‌های ساختاری جلوگیری شده است. فرم هندسی این ادوات به‌صورت تخم‌مرغی (Ovoid) طراحی شده است؛ به‌طوری‌که یک انتهای آن پهن‌تر و انتهای دیگر نوک‌تیز در نظر گرفته شده تا با بهینه‌سازی آیرودینامیک، دقت، سرعت و برد پرتاب افزایش یابد. نکته حائز اهمیت، استانداردسازی چشمگیر در وزن این آثار است که بین ۳۹ تا ۵۷.۵ گرم نوسان دارد؛ امری که به جنگجو اجازه می‌داد بدون نیاز به محاسبه مجدد وزن در هر پرتاب، به ثبات و مهارت بالایی در میدان نبرد دست یابد.

نظام‌های عددی گودین تپه
بر لوح‌های گودین چهار نوع نشانه عددی (گوه‌، نقطه، هلال ناخنی و نقاط جفتی) دیده می‌شود که با متون پروتو-میخی و پروتو-ایلامی مشترک‌اند. از میان نظام‌های عددی اوروک، تنها دو نظام در گودین به‌کار رفته: نظام شصت‌گانی و نظام Še (برای غلات، عمدتاً جو). بیشتر لوح‌های گودین احتمالاً ثبت غلات بوده‌اند، در حالی‌که در اوروک و شوش نظام شصت‌گانی برای شمارش دام، افراد، فرآورده‌های حیوانی و کالاهای گوناگون استفاده می‌شد.

نظام اداری گودین تپه؛ حسابداری، مدیریت کالا و اقتدار
نظام اداری گودین VI:1 به‌عنوان یک فناوری قدرت تفسیر شده است که توسط گروهی کوچک از نخبگان، احتمالاً با خاستگاه اوروکی، بر جمعیت محلی اعمال می‌شده است. این گروه با روش‌های حسابداری اوروکی آشنا بود و آن‌ها را در گودین به کار می‌بست. دسترسی کنترل‌شده، معماری الهام‌گرفته از اوروک، مصنوعات اداری و دانش تخصصی، همگی جنبه‌های متقابل این نظام کنترل بوده‌اند.

این نظام نه پاسخی به مشکلات ناشی از پیچیدگی اجتماعی بزرگ‌مقیاس، بلکه یک فناوری اداری و سیاسی عمدی برای اعمال کنترل بر افراد و فعالیت‌های اقتصادی محلی بوده است. مقادیر کالاها آن‌قدر کوچک بوده‌اند که اگر مدیریت اداری ضرورت داشت، می‌توانست با چند توکن، مهر و اثر مهر انجام شود. نوشتار در گودین، بنابراین، نه راه‌حلی برای پیچیدگی، بلکه ابزاری برای اقتدار بوده است.

نتیجه‌گیری

گودین تپه در دره کنگاور، از محوطه‌های مهم باستان‌شناسی غرب ایران برای شناخت زندگی، تجارت و نظام‌های اداری زاگرس باستان است. لوح‌های گلی، مهرهای استوانه‌ای و بقایای معماری آن، شواهدی از فعالیت‌های اقتصادی و ارتباط با شوش و بین‌النهرین ارائه می‌کنند. بررسی این یافته‌ها، از استقرارهای کهن تا کاخ مادی، به درک بهتر تحولات اجتماعی و فرهنگی ایران باستان کمک می‌کند؛ هرچند تفسیر کارکرد برخی آثار همچنان موضوع پژوهش است.

منابع

Rothman, M. S., & Badler, V. R. (2011). Contact and development in Godin Period VI. In H. Gopnik & M. S. Rothman (Eds.), On the high road: The history of Godin Tepe, Iran (pp. 67–137). Mazda Publishers in association with the Royal Ontario Museum

Weiss, H., & Young, T. C., Jr. (1975). The merchants of Susa: Godin V and plateau-lowland relations in the late fourth millennium B.C. Iran, 13(1), 1–17. https://doi.org/10.1080/05786967.1975.11834190