شهرت باستانشناسی جیرفت با ظروف سنگی پرنقشونگار و خبرهای مربوط به غارت گورستانها گره خورده است؛ اما اهمیت علمی منطقه را نمیتوان به زیبایی این اشیا محدود کرد. محوطه کنارصندل، در حوضه هلیلرود در استان کرمان، امکان بررسی پرسشی بنیادیتر را فراهم میکند: جوامع جنوبشرق ایران چگونه به مراکز بزرگ، سازمانیافته و برخوردار از تولید تخصصی تبدیل شدند؟
این مقاله به معرفی محوطه باستانی کنارصندل و بررسی یافتههای شاخص آن، از معماری و پیکره گلی تا لوحهای دارای نشانههای هندسی با تمرکز بر کاوش های علمی دکتر یوسف مجیدزاده در منطقه جیرفت کرمان می پردازد.
از غارت میراث تا پژوهش باستانشناختی
بر پایه گزارش مقدماتی کاوشها، ورود شمار فراوانی از اشیای منسوب به منطقه جیرفت به بازار عتیقه در حدود سال ۲۰۰۰ میلادی، توجه باستانشناسان را به این ناحیه جلب کرد. بخشی از این اشیا از گورستانهایی بیرون آمده بودند که پس از سیلاب در معرض دسترسی و حفاری غیرمجاز قرار گرفتند. ظروفی از سنگ نرم سبز تا خاکستری، با نقشهای انسانی، جانوری، گیاهی و معماری، در میان آنها برجستگی داشتند.
مشکل اصلی اشیای غارتشده فقط خروج از محل اصلی نیست؛ بلکه از بین رفتن «بافت باستانشناختی» آنهاست. ظرفی که از گوری ثبتشده به دست میآید، با جایگاهش نسبت به اسکلت، سفالها و لایههای اطراف معنا پیدا میکند. متاسفانه همین ظرف در بازار عتیقه، بخش بزرگی از اطلاعات تاریخی خود را از دست داده است.
کنارصندل جیرفت کجاست ؟
محوطه کنارصندل در حدود ۲۸ کیلومتری جنوب شهر جیرفت، در حوزه هلیلرود استان کرمان قرار دارد. دو تپه اصلی آن، معروف به کنارصندل شمالی و جنوبی، حدود ۱۴۰۰ متر از یکدیگر فاصله دارند. در گزارش کاوش های دکتر مجیدزاده، ارتفاع تپه جنوبی از زمینهای پیرامونی نزدیک به ۲۱ متر و ارتفاع تپه شمالی حدود ۱۷ متر ذکر شده است.
این موقعیت جغرافیایی برای فهم اقتصاد محوطه اهمیت دارد. زمینهای کشاورزی دشت و منابع معدنی نواحی پیرامونی میتوانستند فعالیتهایی متفاوت اما مکمل را پشتیبانی کنند: تولید خوراک، دامداری، فلزکاری و ساخت اشیای سنگی. از این شرایط میتوان استنباط کرد که کنارصندل احتمالاً بخشی از شبکه ارتباطی میان دشت و کوهستان بوده است.
گزارش مقدماتی، بر اساس تاریخگذاری رادیوکربن و بررسی معماری، سفال و دیگر یافتهها، بازهای حدود ۲۸۸۰ تا ۲۲۰۰ پیش از میلاد را برای شواهد عصر مفرغ بررسیشده مطرح میکند. باید توجه داشت که این بازه را نباید تاریخ یکسان همه ساختمانها و اشیا دانست؛ محوطه در طول زمان تغییر کرده و دورههای ساختمانی متفاوت داشته است.
پژوهش محوطه ورامینِ جیرفت نیز نشان میدهد که رشد مراکز هزاره سوم، پیشینهای محلی داشته است. اسکندری در بررسی محوطه ورامین جیرفت، دوره ورامین را در حدود ۳۳۰۰ تا ۲۹۰۰ پیش از میلاد معرفی میکند؛ مرحلهای که در توالی فرهنگی منطقه، میان دوره علیآباد و دوره کنارصندل جنوبی قرار میگیرد. از این شواهد میتوان استنباط کرد که کنارصندل حاصل ظهور ناگهانی یک جامعه شهری نبوده، بلکه در ادامه تحولاتی طولانیتر شکل گرفته است.

معماری یادمانی و مسئله سازماندهی قدرت
یکی از مهمترین دستاوردهای کاوش کنارصندل جنوبی، آشکار شدن مجموعهای بزرگ بر فراز تپه و فضاهای وابسته به آن است. در گزارش کاوش، دیواری مرتفع پیرامون مجموعه توصیف شده که حدود ده متر پهنا دارد. بخشی به طول نزدیک به شصت متر از نمای غربی این دیوار نیز آشکار شده است. اتاقها، ورودیها و تغییرات ساختمانی، از چند مرحله ساختوساز حکایت دارند.
اهمیت این معماری تنها در بزرگی آن نیست. تهیه خشت، انتقال مصالح، تأمین نیروی کار و نگهداری چنین مجموعهای، به هماهنگی در مقیاسی فراتر از یک خانوار نیاز داشته است. بنابراین احتمال وجود نهادهایی برای بسیج منابع و سازماندهی فعالیتها، دور از ذهن نیست.
شهر پایین؛ زندگی روزمره در کنار بناهای بزرگ
اگر توجه فقط بر ساختمانهای مرتفع متمرکز شود، بخش مهمی از تاریخ کنارصندل نادیده میماند. گزارش کاوشها از معماری مسکونی و صنعتی در شهر پایینِ کنارصندل جنوبی نیز خبر میدهد. این شواهد اهمیت دارند، زیرا جامعه باستانی فقط از صاحبان قدرت و بناهای رسمی تشکیل نشده بود؛ خانوارها، تولیدکنندگان و فعالیتهای روزانه، پایه مادی آن را میساختند.

وجود فضاهای تولیدی در کنار سکونتگاهها، امکان بررسی تقسیم کار و تخصصیابی را فراهم میکند. بااینحال، میان اثبات یک فعالیت تولیدی و تعیین مقیاس اقتصادی آن تفاوت وجود دارد. کاوشهای ورامین جیرفت، از جمله شواهد کارگاه تولید ظروف سنگی و مهرهای سنگی، این تصویر منطقهای را تکمیل میکنند. چنین یافتههایی نشان میدهند که شناخت اقتصاد جیرفت، نیازمند بررسی شبکهای از محوطههاست.
مهرها و خمرهها؛ چگونه کالاها کنترل میشدند؟
از یافتههای مهم کنارصندل، گلمهرها و اثر مهرهای مرتبط با بست ظروف و بستهبندیهاست. در فضاهایی نزدیک ورودی ارگ، همراهی خمرههای ذخیره با گلمهرها، تفسیر فعالیتهای نگهداری و مدیریت کالا را تقویت میکند.
مهروموم میتوانست بازشدن یک بسته را آشکار کند و میان کالا و فرد یا نهاد مسئول ارتباط برقرار سازد. در نتیجه، این اشیا فقط آثار هنری کوچک نیستند؛ آنها سرنخهایی از نظارت، مسئولیت و گردش منابع به شمار میآیند.
در ترانشهٔ III حدود ۴۰ مهر و در ترانشهٔ V بیش از ۳۰۰ اثرمهر متعلق به بیش از ۱۵۰ مهر متفاوت شناسایی شد؛ نقشها شامل صحنههای انسانی و تصاویر مرتبط با قلمرو الهی و سلطنتی است. برخی نمونهها با مهرهای شهداد، تپهٔ یحیی، شهر سوخته و اور قابل مقایسهاند و برای تاریخگذاری محوطه اهمیت دارند. همچنین یک «مهر شهر» در ترانشهٔ XIV به نمونههای اور مربوط است و حدود ۲۹۰۰ پیش از میلاد تاریخگذاری شده است. یافتههای کنار صندل شمالی کمترند و عمدتاً اثر مهرهای محفظهدار بر کوزههای بزرگ را شامل میشوند. در مجموع، این آثار تنوع هنری و پیوندهای فرهنگی و تجاری کنار صندل را نشان میدهند.

فلزکاری و ظرفهای سنگی کلریتی
در بخش صنعتی کنارصندل جنوبی، هشت کوره در مراحل مختلف ساختمانی گزارش شده است. نزدیک آنها، سرباره مس، قطعات شمش، قالبهای باز و ابزارهای فلزی به دست آمده است. همراهی این یافتهها، شاهدی محکم برای فعالیت فلزکاری است.
ظروف سنگیِ کلریتی و استئاتیتیِ منسوب به منطقهٔ جیرفت در گزارش کاوشهای کنار صندل در دو زمینهٔ متفاوت مطرح شدهاند: آثارِ منسوب به گورستانهای غارتشده و یافتههای حاصل از کاوشهای منظم. گزارش از ثبت بیش از پنجاه قطعه ظرف کندهکاریشده و شکسته یا ناتمام در کاوشهای محوطه خبر میدهد. همچنین در ترنچ IX، در محدودهای با شواهد فعالیتهای صنعتی، ظروف سنگی از مرمر و استئاتیت/کلریت به دست آمدهاند. این یافتهها حضور و مصرف ظروف سنگی را در خود محوطه تأیید میکنند، هرچند بهتنهایی برای اثبات تولید آنها در همان محل کافی نیستند. در کنار این قطعات، یک پلاک سنگنرم با نقش مردعقرب، از جنس استئاتیت یا کلریت، روی کف اتاق ۳۰۲ در مجموعهٔ اداریِ قدیمیترین فاز ارگ کنار صندل جنوبی کشف شده است.



پیکره گلی کنارصندل؛ هنر، فناوری و نمایش اجتماعی
از یافتههای چشمگیر کنارصندل جنوبی، پیکره یا نقشبرجسته گلیِ وابسته به معماری است. اهمیت آن فقط در شکل انسانی نیست؛ قرار گرفتن اثر در فضای ساختمانی، رابطه میان هنر و محیط اجتماعی را نیز مطرح میکند. این اثر در پنجمین فصل کاوش کنارصندل جنوبی، در سال ۱۳۸۵ کشف شد. ابعاد بخش باقیمانده اثر، حدود ۱۱۰ سانتیمتر ارتفاع، ۹۴ سانتیمتر پهنا و حداکثر ۱۸ سانتیمتر برجستگی گزارش شده است.

بر اساس مقاله هادیان دهکردی و مجیدزاده، نقشبرجسته بر دیوار بخش جنوبی فضایی قرار داشت که در گزارش پژوهش بهعنوان نیایشگاه معرفی شده است؛ فضایی در بخش غربی مجموعه بزرگ و مرتفع محوطه. البته نامگذاری یک فضا بهعنوان «نیایشگاه»، حاصل تفسیر باستانشناختی مجموعه شواهد است و نباید آن را معادل وجود کتیبهای دانست که کارکرد بنا را صریحاً بیان کند.
مطالعات نشان میدهد که بخشهای اثر با روشهای یکسان ساخته نشدهاند: قسمت بالایی با افزودن گل شکل گرفته و بخش پایین، شامل لباس، با تراش و شکلدهی سطح دیوار پدید آمده است. بررسیها همچنین کاربرد رنگدانههای معدنی زرد و قرمز و ماده کربنی سیاه را گزارش کردهاند. پوشش دامنمانند با ردیفهایی از مثلثهای سیاه تزیین شده است. بنابراین، بیننده باستانی احتمالاً با تصویری دارای تضاد رنگی چشمگیر روبهرو میشده، نه با سطحی یکرنگ و کمتمایز. سازندگان فقط تودهای گل را شکل ندادهاند؛ آنها از تفاوت حجم، سطح و رنگ برای ساخت تصویری اثرگذار استفاده کردهاند.
در بخش باقیمانده اثر، بازوها خم شدهاند و دستهای مشتشده در جلوی شکم، روبهروی یکدیگر قرار گرفتهاند. این حالت دستها در پژوهش به مفاهیمی مانند احترام و تقدس ارتباط داده شده است. شباهتهایی نیز میان این اثر و تصاویر انسانی روی برخی ظروف سنگی منطقه دیده شده است؛ از جمله بالاتنه برهنه، تأکید بر عضلات و پوشش دامنمانند. این شباهتها میتوانند بیانگر وجود عناصر مشترک در زبان تصویری منطقه باشند، اما یکسان بودن هویت یا کارکرد همه این تصاویر را ثابت نمیکنند.
قرار گرفتن تصویری بزرگ و رنگآمیزیشده بر دیوار، این احتمال را مطرح میکند که اثر برای دیده شدن و تأثیرگذاری بر مخاطبان ساخته شده باشد. ازاینرو، جایگاه آن میتوانسته در تعریف هویت یا اهمیت آن فضا نقش داشته باشد. بااینحال، هنوز نمیدانیم چه کسانی اجازه ورود به این فضا را داشتهاند و اثر در چه موقعیتهایی دیده میشده است.
لوح های ناشناخته هندسی کنارصندل چیست؟
لوح هندسی جیرفت نام رایجِ لوحهای گِلیِ بهدستآمده از کنارصندل، در دره هلیلرودِ جنوبشرق ایران است که روی آنها نشانههایی منظم و عمدتاً هندسی دیده میشود. این نشانهها هنوز خوانده نشدهاند؛ بنابراین معنای متنها و زبان احتمالی آنها مشخص نیست. اما چرا به آن لوح هندسی می گویند؟ در این لوح بسیاری از نشانهها به شکل مربع، دایره، مثلث و ترکیبهای آنها هستند. پژوهشگران برای متمایزکردن این دستگاه نشانهای از خطهای شناختهشده، اصطلاح «خط هندسی» را به کار بردهاند. فعلاً نمیتوان برای هر شکل، صدایی یا معنایی قطعی تعیین کرد؛ مثلاً نمیدانیم یک مثلث نماینده یک صدا، واژه، عدد یا مفهوم دیگری بوده است.

فرانسوا دسه در مقاله سال ۲۰۱۴ خود، چهار لوح منسوب به کنارصندل را بررسی کرد که آنها را احتمالاً متعلق به نیمه دوم هزاره سوم پیش از میلاد میدانست. سه لوح، دو دستگاه نوشتاری دارند:
- بخشی کوتاه به ایلامی خطی؛
- بخشی با نشانههای ناشناختهای که به دلیل شکل ظاهریشان «هندسی» نامیده شدهاند.
وضعیت لوح چهارم نیز در آن مقاله معماگونه توصیف شده است. بنابراین، وقتی از «چهار لوح» صحبت میکنیم، نباید تصور کنیم چهار متن هندسیِ مشابه و کاملاً شناختهشده در اختیار داریم.
دسه شکل لوحها، نشانهها، توالی آنها و الگوهای تکرار را بررسی کرد. هدف این بود که مشخص شود با چه دستگاهی روبهرو هستیم و نشانهها چگونه کنار یکدیگر قرار میگیرند. متیو کِروَران در یک تحلیل ساختاری، این فرضیه را مطرح کرده که نشانههای هندسی شاید نوعی ثبت موسیقی باشند، نه الزاماً نوشتارِ زبان گفتاری.
به طور کلی کتیبههای هندسی کنارصندل شناسایی و از نظر ساختار نشانهها بررسی شدهاند، اما هنوز ترجمه قابلاتکا و موردپذیرشی ندارند. پرسش اصلی آن است که نشانههای هندسی چه چیزی را ثبت میکردهاند: زبان، نامها، اطلاعات قراردادی یا نوع دیگری از پیام؟
اهمیت این لوحها در آن است که نشان میدهند در کنارصندل، در کنار ایلامی خطی، دستگاه نشانهای دیگری نیز به کار میرفته است. این همنشینی برای مطالعه تنوع شیوههای ثبت اطلاعات در ایران عصر مفرغ بسیار مهم است؛ اما بهتنهایی ثابت نمیکند که جیرفت «نخستین خاستگاه خط جهان» بوده است. تاریخگذاری احتمالی لوحها و خواندهنشدن بخش هندسی، اجازه چنین نتیجهگیری بزرگی را نمیدهد.
بازآفرینی میراث جیرفت در محصولات آرکیوفشن و باستان پوش
نقشها و نشانههای باستانی میتوانند در طراحی معاصر، فرصتی برای آشنایی عمومی با میراث فرهنگی ایجاد کنند. اگر به خاطر علاقه به روایتهای باستانشناسی و تاریخی به نام آرکیوفشن رسیدهاید، محصولات باستان پوش میتوانند نقطه شروعی برای گفتوگو درباره تاریخ باشند.
تیشرت طرح بازی «The Game» از جمله طرحهای صدرا شریعتمداری، خالق برند آرکیوفشن است که با نشانههای الهامگرفته از نقوش مرموز لوح هندسی جیرفت، دسته بازی پلیاستیشن را بازطراحی کرده است. جذابیت این طرح در گفتوگوی بصری میان گذشته و امروز است، نه وجود رابطه تاریخی میان این دو.

تیشرت کنارصندل (Konarsandal) برداشتی معاصر از جهان تصویری ظروف سنگی جیرفت است. صدرا شریعتمداری، طراح و گرافیست، با سابقه حضور در گروه کاوش جیرفت به سرپرستی دکتر یوسف مجیدزاده، از نقشمایههای ظروف سنگی و مهرهای این منطقه در طراحی آثار برند باستان پوش الهام گرفته است. طرح این تیشرت نیز از نقوش یک ظرف سنگ کلریتی اقتباس شده است؛ نقوشی که با روایت گیلگمش مرتبط دانسته میشوند، اما این پیوند، تفسیری احتمالی است و نباید آن را شناسایی قطعی یک داستان اسطورهای دانست.

تیشرت و هودی طرح عقاب تمدن جیرفت نیز از نقشمایههای جانوری این حوزه الهام میگیرد.
نتیجه
کاوشهای کنارصندل شمالی و جنوبی، معماری یادمانی، فضاهای مسکونی و صنعتی، آثار هنری و شواهدی مرتبط با ثبت و انتقال اطلاعات را آشکار کردهاند. کنار هم قرار گرفتن این یافتهها، تصویری از جامعهای پیچیده در هزاره سوم پیش از میلاد به دست میدهد. بااینحال، میان وجود چنین جامعهای و ادعاهایی مانند «کهنترین تمدن جهان» یا «خاستگاه قطعی خط» فاصلهای جدی وجود دارد.
منابع
اسکندری، نصیر. (۱۳۹۹). نتایج پروژۀ پیشازتاریخی محوطۀ ورامین: معرفی مرحلۀ اولیۀ تمدن جیرفت. مطالعات باستانشناسی پارسه، ۴(۱۳)، ۲۷–۵۳. https://doi.org/10.30699/PJAS.4.13.27
هادیان دهکردی، منیژه، و مجیدزاده، یوسف. (۱۴۰۰). مطالعات باستانشناختی و فنی نخستین تزیینات معماری با نقشبرجسته گلی کنار صندل جیرفت .
Desset, F. (2014). A new writing system discovered in 3rd millennium BCE Iran: The Konar Sandal ‘Geometric’ tablets. Iranica Antiqua, 49. https://doi.org/10.2143/IA.49.0.3009239
Madjidzadeh, Y., & Pittman, H. (2008). Excavations at Konar Sandal in the region of Jiroft in the Halil Basin: First preliminary report (2002–2008). Iran, 46, 69–103. https://www.jstor.org/stable/25651436








