آشوریان چگونه به یکی از قدرتمندترین امپراتوری‌های جهان باستان تبدیل شدند و چرا میراث آن‌ها فراتر از جنگ و خشونت است؟

  تمدن آشور (Assyria) یکی از تأثیرگذارترین تمدن‌های خاور نزدیک باستان بود. تمدنی که از یک شهر در کنار رود دجله آغاز شد و در اوج قدرت خود، سرزمین‌های وسیعی از میان‌رودان تا شام، آناتولی و مصر را تحت نفوذ قرار داد.نام آشور اغلب با ارتش‌های قدرتمند، محاصره شهرها، تبعید جمعیت‌ها و پادشاهانی شناخته می‌شود که پیروزی‌هایشان را بر دیوار کاخ‌ها ثبت می‌کردند. اما این تنها یک سوی تاریخ آشوریان است.

در سوی دیگر، با تمدنی روبه‌رو هستیم که در توسعه نظام‌های اداری، نگارش اسناد، گردآوری دانش و حفظ میراث ادبی میان‌رودان نقش مهمی داشت.

برای شناخت آشور باید از تصویر ساده یک امپراتوری جنگجو فراتر رفت و تاریخ آن را در پیوند با سیاست، اقتصاد، مذهب، زبان و فرهنگ بررسی کرد.

آشور کجا بود و نام آن از کجا آمده است؟

خاستگاه تمدن آشور در شمال میان‌رودان و در محدوده عراق امروزی قرار داشت. مهم‌ترین مرکز اولیه این تمدن، شهر آشور (Ashur یا Aššur) در ساحل رود دجله بود. نام آشور به سه مفهوم مرتبط اشاره می‌کرد: شهر آشور، خدای آشور و سرزمینی که بعدها به پادشاهی و امپراتوری آشور تبدیل شد. در پژوهش‌های تاریخی هنوز درباره ریشه نهایی این نام و تقدم نام شهر یا خدا بحث‌هایی وجود دارد. بنابراین نمی‌توان با قطعیت گفت که نام شهر از نام خدا گرفته شده یا برعکس. بااین‌حال، پیوند این سه مفهوم در ایدئولوژی آشوری اهمیت فراوانی داشت. شهر آشور مرکز مذهبی مهمی بود و پادشاهان خود را نمایندگان خدای آشور بر زمین معرفی می‌کردند.

بقایای شهر باستانی آشور (Ashur) در قلعه شرقات عراق، یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی و سیاسی آشوریان در شمال میان‌رودان.

آغاز تمدن آشور و شکل‌گیری قدرت سیاسی

تاریخ آشور معمولاً به سه دوره اصلی تقسیم می‌شود:

• دوره آشور کهن، حدود ۲۰۰۰ تا ۱۳۶۵ پیش از میلاد
• دوره آشور میانه، حدود ۱۳۶۵ تا ۹۱۲ پیش از میلاد
• دوره آشور نو، از ۹۱۱ تا ۶۰۹ پیش از میلاد

این تقسیم‌بندی بر پایه تحولات سیاسی و تاریخی انجام شده و مرزهای زمانی آن در منابع پژوهشی ممکن است اندکی متفاوت باشد.

آشور کهن و شبکه‌های تجاری آناتولی

در آغاز هزاره دوم پیش از میلاد، آشور هنوز امپراتوری عظیمی نبود. بااین‌حال، بازرگانان آشوری شبکه‌ای گسترده از تجارت را میان شمال میان‌رودان و آناتولی ایجاد کرده بودند. یکی از مهم‌ترین مراکز این تجارت، کانش (Kanesh) در محوطه کول‌تپه (Kültepe) در ترکیه امروزی بود.

هزاران لوح گلی کشف‌شده در این محوطه، اطلاعات ارزشمندی درباره تجارت قلع و منسوجات، قراردادهای مالی، وام‌ها، اختلافات اقتصادی و زندگی خانوادگی بازرگانان آشوری ارائه می‌دهند. این اسناد نشان می‌دهند که تاریخ آشور، پیش از تبدیل شدن به یک قدرت نظامی بزرگ، با فعالیت‌های تجاری و سازمان‌دهی اقتصادی پیوند عمیقی داشته است.

لوح‌های تجاری آشوری از کانش (Kanesh) در کول‌تپه ترکیه. این اسناد از مهم‌ترین منابع شناخت تجارت و زندگی روزمره بازرگانان در آغاز هزاره دوم پیش از میلاد هستند.

خدای آشور؛ مذهب در خدمت قدرت سیاسی

خدای آشور (Aššur) جایگاهی محوری در هویت مذهبی و سیاسی آشوریان داشت. برخلاف بسیاری از خدایان میان‌رودانی که حوزه مشخصی مانند خورشید، ماه یا طوفان داشتند، شخصیت آشور بیش از هر چیز با هویت شهر و اقتدار پادشاهی پیوند خورده بود. با گسترش قدرت سیاسی آشوریان، جایگاه این خدا نیز تغییر کرد و در الهیات رسمی امپراتوری، به مقام برتر رسید.

نقش دیسک بالدار در هنر آشوری که در برخی نمونه‌ها با خدای آشور ارتباط دارد. تفسیر نمادها بسته به دوره و زمینه اثر متفاوت است.

در دوره‌های مختلف، خدای آشور با ویژگی‌های برخی خدایان بزرگ میان‌رودان، از جمله انلیل (Enlil)، پیوند داده شد. این تحول تنها یک تغییر مذهبی نبود. در جهان آشوری، فتح سرزمین‌ها می‌توانست به‌عنوان گسترش نظمی معرفی شود که خدای آشور خواهان آن بود.پادشاه نیز خود را مجری این نظم الهی می‌دانست.

سناخریب و بازنویسی اسطوره آفرینش

یکی از نمونه‌های قابل‌توجه پیوند مذهب و سیاست در دوره سناخریب (Sennacherib) دیده می‌شود. در سنت بابلی، حماسه آفرینش انوما الیش (Enūma Eliš) جایگاه برجسته‌ای داشت. در این روایت، مردوک (Marduk)، خدای بزرگ بابل، با تیامات (Tiamat) مبارزه می‌کند و نظم کیهانی را برقرار می‌سازد. در سنتی آشوری که با فضای سیاسی و مذهبی دوره سناخریب ارتباط دارد، این روایت بازپردازی شد و آشور جایگاه مردوک را در بخش‌هایی از داستان به دست آورد. این تغییر نشان می‌دهد که اسطوره‌ها در جهان باستان صرفاً داستان‌هایی مذهبی نبودند؛ بلکه می‌توانستند به ابزاری برای بیان مشروعیت سیاسی تبدیل شوند.

ظهور آشور میانه و آغاز گسترش سرزمینی

در هزاره دوم پیش از میلاد، آشور به‌تدریج از یک قدرت منطقه‌ای به پادشاهی مهمی تبدیل شد. آشور-اوبالیت یکم (Ashur-uballit I) از فرمانروایانی بود که نقش مهمی در افزایش قدرت سیاسی آشور داشت. در دوره او، آشور به یکی از بازیگران مهم دیپلماسی خاور نزدیک تبدیل شد.

نامه‌های عمارنه (Amarna Letters) در مصر، شواهد مهمی از روابط سیاسی آشور با دربار فرعون ارائه می‌کنند. در ادامه، فرمانروایانی مانند اَدَد-نیراری یکم (Adad-nirari I)، شلمانسر یکم (Shalmaneser I) و توکولتی-نینورتای یکم (Tukulti-Ninurta I) قدرت آشور را گسترش دادند.

در این دوران، آشور وارد رقابت‌های گسترده‌ای با قدرت‌های همسایه شد و زمینه‌های ظهور امپراتوری بزرگ‌تر در سده‌های بعد فراهم آمد.

امپراتوری آشور نو؛ قدرتی که خاور نزدیک را دگرگون کرد

دوره آشور نو (Neo-Assyrian Empire) اوج قدرت سیاسی و نظامی این تمدن بود. از قرن نهم پیش از میلاد، فرمانروایان آشوری سیاست توسعه‌طلبانه گسترده‌ای را دنبال کردند.

آشورناصیرپال دوم و شکوه نمرود

آشورناصیرپال دوم (Ashurnasirpal II) که از ۸۸۳ تا ۸۵۹ پیش از میلاد حکومت کرد، از مهم‌ترین پادشاهان آغاز دوره آشور نو بود.

او مرکز سلطنتی خود را به کالح (Kalhu)، در محوطه نمرود (Nimrud)، منتقل کرد.

در این شهر، کاخ‌های بزرگ و مجموعه‌ای از نقش‌برجسته‌های سنگی ساخته شدند. این نقش‌برجسته‌ها صحنه‌های جنگ، شکار، مراسم سلطنتی و موجودات اسطوره‌ای محافظ را نمایش می‌دادند. یکی از مشهورترین این موجودات، لاماسو (Lamassu) بود؛ پیکره‌ای ترکیبی با سر انسان، بدن گاو یا شیر و بال‌های بزرگ. لاماسوها در ورودی کاخ‌ها قرار می‌گرفتند و علاوه بر نقش محافظتی و نمادین، شکوه و اقتدار پادشاه را به نمایش می‌گذاشتند.

شلمانسر سوم و نبرد قرقار

شلمانسر سوم (Shalmaneser III) از سال ۸۵۹ تا ۸۲۴ پیش از میلاد حکومت کرد. یکی از مهم‌ترین رویدادهای دوران او، نبرد قرقار (Battle of Qarqar) در سال ۸۵۳ پیش از میلاد بود. در این نبرد، ارتش آشور با ائتلافی از فرمانروایان منطقه شام روبه‌رو شد. کتیبه‌های آشوری نبرد را پیروزی شلمانسر معرفی می‌کنند، اما بررسی شواهد تاریخی نشان می‌دهد که نتیجه نظامی و سیاسی آن به سادگی روایت رسمی آشوریان نبوده است.

از مهم‌ترین آثار باقی‌مانده از دوران شلمانسر سوم، ابلیسک سیاه (Black Obelisk) است. این اثر سنگی صحنه‌هایی از آوردن خراج توسط نمایندگان سرزمین‌های مختلف را نمایش می‌دهد و یکی از اسناد تصویری ارزشمند تاریخ سیاسی خاور نزدیک باستان محسوب می‌شود.

ابلیسک سیاه شلمانسر سوم و کتیبه‌های سلطنتی آشوری که از مهم‌ترین منابع شناخت لشکرکشی‌های این پادشاه و روابط آشور با سرزمین‌های همسایه‌اند.

ارتش آشور؛ سازمان‌دهی جنگ در جهان باستان

قدرت نظامی آشور فقط به تعداد سربازان وابسته نبود. آشوریان در سازمان‌دهی نیروها، استفاده از سواره‌نظام، ارابه‌های جنگی، مهندسی محاصره و ایجاد شبکه‌های ارتباطی نظامی توانایی قابل‌توجهی داشتند.

نقش‌برجسته‌های کاخ‌های آشوری، اطلاعات مهمی درباره تجهیزات نظامی و روش‌های محاصره شهرها ارائه می‌دهند. در این تصاویر، دژکوب‌ها، برج‌های محاصره، کمانداران و نیروهایی دیده می‌شوند که برای عبور از استحکامات دشمن تلاش می‌کنند.

اما توسعه نظامی آشور با خشونت گسترده نیز همراه بود. کتیبه‌های سلطنتی از تخریب شهرها، مجازات مخالفان و جابه‌جایی اجباری جمعیت‌ها سخن می‌گویند. این نوشته‌ها را باید با دقت بررسی کرد، زیرا هدف آن‌ها تنها ثبت رویدادها نبود؛ بلکه نمایش قدرت و ایجاد هراس در میان دشمنان نیز اهمیت داشت.

نقش‌برجسته محاصره لاکیش در زمان سناخریب، حدود ۷۰۱ پیش از میلاد، که تجهیزات محاصره و سازمان نظامی آشوریان را نشان می‌دهد.

زبان و خط در تمدن آشور

زبان اصلی متون سلطنتی و بسیاری از اسناد آشوری، گونه آشوری زبان اکدی (Akkadian) بود. اکدی به خانواده زبان‌های سامی تعلق دارد و با خط میخی نوشته می‌شد. در کنار آن، زبان آرامی (Aramaic) در دوره آشور نو اهمیت روزافزونی پیدا کرد و در ارتباطات اداری و میان گروه‌های مختلف جمعیتی مورد استفاده قرار گرفت. زبان سومری نیز همچنان در آموزش کاتبان و سنت‌های مذهبی و علمی اهمیت داشت، هرچند مدت‌ها بود که دیگر زبان رایج گفت‌وگوی روزمره نبود. این تنوع زبانی نشان می‌دهد که امپراتوری آشور، ساختاری چندزبانه و چندفرهنگی داشت.

آشوربانیپال و کتابخانه‌ای که دانش باستان را حفظ کرد

آشوربانیپال (Ashurbanipal)، پادشاه آشور در قرن هفتم پیش از میلاد، یکی از مشهورترین فرمانروایان این تمدن است.

نام او بیش از هر چیز با مجموعه عظیم لوح‌های میخی کشف‌شده در نینوا (Nineveh) پیوند خورده است. آنچه امروز به کتابخانه آشوربانیپال شهرت دارد، مجموعه‌ای از متون ادبی، مذهبی، پزشکی، نجومی، واژه‌نامه‌ها و اسناد علمی و آموزشی بود. بخش مهمی از این آثار در کاوش‌های قرن نوزدهم نینوا کشف شد و امروزه در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود.

در میان این متون، نسخه‌هایی از حماسه گیلگمش (Epic of Gilgamesh) اهمیت ویژه‌ای دارند. لوح یازدهم این حماسه، روایت مشهور توفان و شخصیت اوتناپیشتیم (Utnapishtim) را در خود جای داده است. کشف و مطالعه این متون، نقش بزرگی در شناخت ادبیات و اندیشه میان‌رودان باستان داشته است. کتابخانه آشوربانیپال نشان می‌دهد که حتی در قلب یکی از نظامی‌ترین امپراتوری‌های جهان باستان، گردآوری و حفظ دانش نیز جایگاه مهمی داشته است.

آشور و مادها؛ از همسایگی تا رویارویی

نقش‌برجسته‌های آشوری از نمایندگان و مردمان سرزمین‌های مختلف. برای شناسایی دقیق قومیت اشخاص باید به کتیبه و زمینه تاریخی هر اثر مراجعه کرد.

روابط آشور با سرزمین‌های غرب ایران، از جمله مناطق مرتبط با مادها، بخش مهمی از تاریخ سیاسی هزاره اول پیش از میلاد است. کتیبه‌های آشوری اطلاعات ارزشمندی درباره جغرافیای سیاسی، فرمانروایان محلی و مناسبات قدرت در این مناطق ارائه می‌کنند. بااین‌حال، این اسناد عمدتاً از دیدگاه حکومت آشور نوشته شده‌اند و برای بازسازی تاریخ جوامع ایرانی باید در کنار شواهد باستان‌شناختی بررسی شوند. در اواخر قرن هفتم پیش از میلاد، قدرت آشور به‌تدریج کاهش یافت و اتحاد نیروهای مادی و بابلی نقش تعیین‌کننده‌ای در سقوط آن ایفا کرد.

سقوط آشور؛ پایان یک امپراتوری

در سال ۶۱۴ پیش از میلاد، شهر آشور سقوط کرد. دو سال بعد، در سال ۶۱۲ پیش از میلاد، نینوا نیز به دست نیروهای متحد ماد و بابل فتح شد. سقوط نینوا ضربه‌ای تعیین‌کننده به ساختار سیاسی امپراتوری آشور وارد کرد. بااین‌حال، مقاومت باقی‌مانده نیروهای آشوری در مناطق غربی تا حدود سال ۶۰۹ پیش از میلاد ادامه یافت. بنابراین، پایان امپراتوری آشور را باید فرایندی چندساله دانست، نه رویدادی که تنها در یک روز اتفاق افتاده باشد. سقوط حکومت آشوری نیز به معنای نابودی مردم و فرهنگ‌های منطقه نبود. میراث آشور در سنت‌های اداری، فرهنگی، هنری و تاریخی خاور نزدیک باقی ماند.

بقایای شهر نینوا در نزدیکی موصل امروزی. این شهر در سال ۶۱۲ پیش از میلاد به دست نیروهای متحد ماد و بابل سقوط کرد.

میراث تمدن آشور در تاریخ جهان

آشور یکی از پیچیده‌ترین نمونه‌های قدرت سیاسی در جهان باستان بود. از یک سو، امپراتوری‌ای بود که توسعه نظامی و کنترل سرزمین‌ها نقش محوری در بقای آن داشت. از سوی دیگر، ساختارهای اداری پیشرفته، آثار هنری عظیم، معماری سلطنتی و مجموعه‌های گسترده متون میخی را از خود به یادگار گذاشت. شناخت آشور به ما کمک می‌کند رابطه میان قدرت، مذهب، خشونت، دانش و حافظه تاریخی را بهتر درک کنیم. شاید مهم‌ترین درس تاریخ آشور این باشد که یک تمدن را نمی‌توان تنها با پیروزی‌ها یا شکست‌های نظامی آن شناخت. گاهی آنچه از یک امپراتوری باقی می‌ماند، نه مرزهای سیاسی و ارتش‌هایش، بلکه نوشته‌هایی است که هزاران سال بعد همچنان داستان انسان‌ها را روایت می‌کنند.

کاوش‌های تاریخی محوطه‌های آشوری و نمایش آثار به‌دست‌آمده از آن‌ها در موزه‌ها، که نقش مهمی در بازشناسی تمدن آشور داشتند.

منابع و مطالعات بیشتر

• Eckart Frahm (ed.), A Companion to Assyria, Wiley Blackwell, 2017.
• Karen Radner, Ancient Assyria: A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2015.
• Mogens Trolle Larsen, Ancient Kanesh: A Merchant Colony in Bronze Age Anatolia, Cambridge University Press, 2015.
• British Museum, The Library of Ashurbanipal.
• ORACC — Open Richly Annotated Cuneiform Corpus, مجموعه منابع و کتیبه‌های آشوری.